Azərbaycan: Antisemitizm və dözümsüzlük qarşısında birgəyaşayış nümunəsi!

  Bu gün yaşadığımız dünyada bəşəriyyətin qarşılaşdığı ən ciddi problemlərdən biri nə kütləvi qırğın silahları, nə də qlobal iqlim dəyişikliyidir. Bütün bunlarla yanaşı, insanlığın gələcəyini təhdid edən ən böyük problemlərdən biri dözümsüzlük, irqçilik, dini ayrı-seçkilik və antisemitizmdir.

Bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində İsrail dövlətinə və yəhudi xalqına qarşı nifrət dalğasının artması ciddi narahatlıq doğurur. Belə bir dövrdə Azərbaycan öz tarixi təcrübəsi, multikultural ənənələri və müxtəlif dini icmaların birgəyaşayışı ilə beynəlxalq ictimaiyyətə mühüm mesaj verir.

Azərbaycan tarix boyu müxtəlif dinlərin, xalqların və mədəniyyətlərin qovuşduğu məkan olub. Bu zəngin tarixi irsin mühüm tərkib hissələrindən biri də yəhudi xalqıdır. Yəhudilər yüz illərdir Azərbaycanda sülh və əmin-amanlıq şəraitində yaşayır, ölkənin ictimai, iqtisadi, elmi və mədəni həyatına öz töhfələrini verirlər.

Necə olur ki, müsəlman kimliyinə malik bir ölkə müxtəlif dinlərin və xalqların dinc birgəyaşayışının nümunəsini təqdim edə bilir? Bu sualın cavabı, ilk növbədə, Azərbaycan cəmiyyətinin tarixi təcrübəsində, mənəvi dəyərlərində və insanlara münasibətindədir.

Birgəyaşayış yalnız eyni ərazidə müxtəlif inancların yanaşı mövcud olması demək deyil. O, insanlar arasında qurulan münasibətlər, qarşılıqlı görüşlər, etimad və bir-birini tanımaq vasitəsilə formalaşır. Azərbaycan nümunəsi göstərir ki, insan öz milli və dini kimliyinə bağlı qalaraq qonşusunun mədəniyyətinə və inancına da hörmətlə yanaşa bilər.

Şəfqət, ədalət və başqalarına hörmət kimi dəyərlər insanların dini inanclarından asılı olmayaraq onları bir-birinə yaxınlaşdırır. Məqsəd dinlərin özünəməxsus xüsusiyyətlərini aradan qaldırmaq deyil, hər kəsin öz kimliyini qoruyaraq bir-birini daha yaxşı anlamasına nail olmaqdır.

Gündəlik həyatda bu, düşünüldüyündən daha təbii şəkildə baş verir. Xristianlar, yəhudilər və müsəlmanlar öz dini bayramlarını və ayinlərini qeyd edir, müxtəlif adət-ənənələrini övladlarına ötürürlər. Bununla belə, onları birləşdirən ortaq dəyərlər var: övladları üçün dinc gələcək qurmaq, yaxınlarına kömək etmək və qarşılıqlı hörmət mühitində yaşamaq.

Məhz bu cür davranışlar, söhbətlər və zamanla formalaşan münasibətlər vasitəsilə etimad yaranır. Bu etimad boş ritorikadan daha təsirli və davamlıdır. Azərbaycan göstərir ki, güclü dövlət müxtəlifliyə qarşı çıxmaq əvəzinə, onu öz milli zənginliyinin ayrılmaz hissəsinə çevirə bilər.

Azərbaycanın yəhudi xalqı ilə əlaqələri yalnız müasir dövrə aid deyil. Bu münasibətlərin tarixi kökləri əsrlərin dərinliklərinə gedib çıxır. Müxtəlif yəhudi icmaları uzun müddət ərzində Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində məskunlaşıb, öz dini, milli və mədəni kimliklərini qoruyaraq yerli cəmiyyətlə sıx əlaqələr qurublar.

Azərbaycanın yəhudi irsindən danışarkən ilk növbədə Dağ yəhudilərini qeyd etmək lazımdır. Onlar ölkənin ən qədim və özünəməxsus yəhudi icmalarından biridir. Dağ yəhudilərinin dili, dini ənənələri, mədəniyyəti və həyat tərzi Azərbaycan tarixinin mühüm səhifələrindən birini təşkil edir.

Bu tarixi irsin ən diqqətəlayiq nümunələrindən biri Quba rayonunda yerləşən Qırmızı Qəsəbədir. XVIII əsrdə Quba xanlığı dövründə formalaşan bu yaşayış məntəqəsi Dağ yəhudilərinin əsrlər boyu öz dini və mədəni kimliklərini qoruyub saxladıqları xüsusi məkandır. Qırmızı Qəsəbə bu gün də Qafqaz yəhudilərinin tarixi və mədəni irsinin mühüm mərkəzlərindən biri hesab olunur.

Qırmızı Qəsəbənin əhəmiyyəti yalnız onun tarixi ilə məhdudlaşmır. Buradakı sinaqoqlar, dini ənənələr, Cuhuri dili və mədəni irs yəhudi kimliyinin nəsildən-nəslə ötürülməsinin canlı nümunəsidir. Bu yaşayış məntəqəsi Azərbaycanın müxtəlif dini icmaların öz kimliyini qoruyaraq yaşamasına dair tarixi təcrübəsini nümayiş etdirir.

Azərbaycanın yəhudi irsi yalnız Dağ yəhudiləri ilə məhdudlaşmır. Ölkədə Aşkenazi və Gürcüstan yəhudiləri də özünəməxsus tarixi, dini və mədəni ənənələri ilə Azərbaycan cəmiyyətinin bir hissəsidir. Bu müxtəliflik ölkənin yəhudi icmasının zənginliyini daha da artırır.

Yəhudilər Azərbaycanın yalnız dini və mədəni həyatında deyil, iqtisadiyyatında, elmində, təhsilində, incəsənətində və ictimai həyatında da mühüm rol oynayıblar. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Bakının neft sənayesi hesabına sürətlə inkişaf etdiyi dövrdə yəhudi icmalarının nümayəndələri şəhərin iqtisadi və intellektual həyatında iştirak edirdilər. Bakı yəhudiləri arasında sahibkarlar, mühəndislər, həkimlər, müəllimlər, alimlər və incəsənət xadimləri yetişib.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə də yəhudilər parlamentdə təmsil olunublar. Bu fakt Azərbaycanın dövlətçilik tarixində müxtəlif etnik və dini icmaların iştirakının mühüm göstəricilərindən biridir.

Bu tarix bir daha göstərir ki, Azərbaycan yəhudiləri ölkənin inkişafında iştirak edən, onun ictimai həyatını formalaşdıran və ümumi gələcəyinə töhfə verən vətəndaşlar olublar. Bugünkü Azərbaycanda da yəhudi icmaları dini, mədəni və ictimai fəaliyyətlərini davam etdirirlər. Sinaqoqlar, dini və mədəni mərkəzlər, təhsil təşəbbüsləri və icma təşkilatları bu həyatın davamlılığını təmin edir.

Azərbaycanın yəhudi xalqı ilə tarixi əlaqələri müasir dövrdə Azərbaycan–İsrail münasibətlərinin inkişafı üçün də mühüm mənəvi və humanitar zəmin yaradıb. İsrail Azərbaycanın müstəqilliyini 25 dekabr 1991-ci ildə tanıyıb, iki ölkə arasında diplomatik münasibətlər isə 7 aprel 1992-ci ildə qurulub. 2023-cü ildə Azərbaycanın İsraildə səfirliyinin açılması ikitərəfli münasibətlərin inkişafında mühüm mərhələ olub.

Bu gün Azərbaycan və İsrail arasında siyasi dialoq, iqtisadiyyat, enerji, kənd təsərrüfatı, yüksək texnologiyalar, kibertəhlükəsizlik və digər sahələrdə əməkdaşlıq mövcuddur. İki ölkə arasındakı münasibətlər yalnız dövlətlərarası maraqlara deyil, həm də xalqlar arasında formalaşmış tarixi və mədəni əlaqələrə əsaslanır.

Azərbaycan yəhudilərinin mühüm bir hissəsinin İsraildə yaşaması da bu münasibətlərə xüsusi insani məzmun verir. Onlar öz ailə tarixləri, mədəniyyətləri və xatirələri vasitəsilə Azərbaycanla İsrail arasında canlı əlaqə yaradırlar.

Azərbaycan–İsrail münasibətlərinin özünəməxsusluğu həm də ondadır ki, müsəlman əhalinin əksəriyyət təşkil etdiyi bir ölkə ilə yəhudi dövlətinin qarşılıqlı hörmət və əməkdaşlıq əsasında tərəfdaşlıq qurması mümkündür. Bu münasibətlər dinlərin və sivilizasiyaların mütləq qarşıdurma içində olmadığını göstərən mühüm nümunələrdən biridir.

Azərbaycanın birgəyaşayış təcrübəsi yalnız ölkə daxilində qalmır. Bakı beynəlxalq mədəniyyətlərarası və dinlərarası dialoqun mühüm platformalarından birinə çevrilib. 2008-ci ildə əsası qoyulan Bakı Prosesi müxtəlif mədəniyyətlər və sivilizasiyalar arasında qarşılıqlı anlaşmanı, əməkdaşlığı və dialoqu təşviq etmək məqsədi daşıyır. 2011-ci ildən etibarən Bakıda keçirilən Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu dünyanın müxtəlif ölkələrindən siyasətçiləri, alimləri, dini liderləri, beynəlxalq təşkilatların nümayəndələrini və vətəndaş cəmiyyəti təmsilçilərini bir araya gətirir.

Bu forumların əhəmiyyəti yalnız beynəlxalq görüşlərin keçirilməsi ilə məhdudlaşmır. Onlar müxtəlif dini və mədəni kimliklərə malik insanların bir-birini daha yaxşı tanıması, ortaq problemləri müzakirə etməsi və sülh naminə əməkdaşlıq imkanlarını araşdırması üçün şərait yaradır.

2026-cı il 27–29 oktyabr tarixlərində Bakıda keçirilmiş VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu da bu ənənənin davamıdır. Forumun əsas mövzusu parçalanmış dünyada ortaq gələcək üçün körpülərin qurulması olub. Bakı bu mənada yalnız Azərbaycanın paytaxtı deyil, həm də müxtəlif xalqların, dinlərin və mədəniyyətlərin nümayəndələrinin görüşə bildiyi beynəlxalq dialoq məkanıdır.

Dinlərarası dialoqun əsl gücü yalnız böyük beynəlxalq tədbirlərdə və rəsmi bəyanatlarda deyil, insanların gündəlik həyatında özünü göstərir. Bir müsəlman ailəsinin yəhudi qonşusunun bayramını təbrik etməsi, xristian və müsəlman ailələrin bir-birinin sevincinə şərik olması, müxtəlif dini icmaların xeyriyyəçilik tədbirlərində birlikdə iştirak etməsi cəmiyyətin mənəvi zənginliyini göstərir.

Azərbaycanda bu münasibətlərin özünəməxsus tarixi ənənəsi mövcuddur. Müxtəlif dinlərin nümayəndələri uzun illər ərzində eyni şəhərlərdə, kəndlərdə və məhəllələrdə yaşayıb, bir-biri ilə dostluq və qonşuluq münasibətləri qurublar.

Bu münasibətlərin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki tolerantlıq yalnız qanunlarda və rəsmi sənədlərdə əks olunmaqla kifayətlənməməlidir. O, insanların düşüncəsində, davranışında və gündəlik münasibətlərində yaşamalıdır. Əsl birgəyaşayış fərqlilikləri aradan qaldırmaq deyil, həmin fərqlilikləri qəbul edərək ortaq gələcək qurmaqdır.

Bu gün dünyanın müxtəlif bölgələrində müharibələr, dini qarşıdurmalar, irqçilik və antisemitizm cəmiyyətlərin sabitliyinə ciddi təhlükə yaradır. Xüsusilə İsrailə və yəhudi xalqına qarşı düşmənçilik, dini kimliyə görə ayrı-seçkilik və tarixi faktların təhrif olunması beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini tələb edən məsələlərdir.

Antisemitizmlə mübarizə yalnız yəhudi xalqının müdafiəsi məsələsi deyil. Bu, insan ləyaqətinin, dini azadlığın, bərabərliyin və ümumbəşəri dəyərlərin müdafiəsidir. Yəhudilərə qarşı nifrətə laqeyd qalmaq digər xalqlara və dini icmalara qarşı nifrət üçün də təhlükəli zəmin yarada bilər.

Azərbaycanın tarixi təcrübəsi bu baxımdan mühüm mesaj verir: müxtəlif dini və milli kimliklərə sahib insanlar bir dövlətin və cəmiyyətin ortaq gələcəyinin qurulmasında bərabər iştirak edə bilərlər. Azərbaycanın nümunəsi göstərir ki, müsəlman kimliyi ilə yəhudi irsinə hörmət, milli ənənələrə bağlılıqla multikultural dəyərlər, dini mənsubiyyətlə dünyəvi dövlətçilik bir-birinə zidd anlayışlar deyil.

Sülh yalnız dövlət başçılarının görüşləri və beynəlxalq müqavilələrlə qurulmur. Onun təməlində insanlar, ailələr, qonşular və müxtəlif icmalar arasında formalaşan etimad dayanır. İnsan özündən fərqli dinə mənsub olan qonşusunu tanımağa çalışdıqda, onun bayramına hörmət etdikdə, sevincinə və kədərinə şərik olduqda sülhün qurulmasına töhfə verir.

Azərbaycanın tarixi təcrübəsi göstərir ki, müxtəliflik cəmiyyət üçün təhlükə deyil, düzgün qorunduğu və qarşılıqlı hörmətlə müşayiət olunduğu zaman böyük sərvətdir. Yəhudilərin, müsəlmanların və xristianların əsrlər boyu bu torpaqda yaşaması, öz dini və mədəni kimliklərini qoruması Azərbaycanın tarixinin mühüm xüsusiyyətlərindəndir. Bu irs yalnız keçmişin xatirəsi deyil, həm də gələcək nəsillər üçün məsuliyyətdir.

Azərbaycanın dünyaya verə biləcəyi ən mühüm mesajlardan biri budur: insanları dinlərinə, etnik mənsubiyyətlərinə və milli kimliklərinə görə bir-birindən ayırmaq əvəzinə, onları birləşdirən dəyərləri ön plana çıxarmaq lazımdır.

İsrailə və yəhudi xalqına qarşı antisemitizmin, digər xalqlara qarşı irqçiliyin və dini dözümsüzlüyün artdığı bir dövrdə Azərbaycan öz tarixi və ictimai təcrübəsi ilə fərqli bir mesaj verir. Bu mesajın mahiyyəti sadədir: insan öz kimliyini qoruyaraq başqasının kimliyinə hörmət edə bilər. Müsəlman, yəhudi və xristian olmaq insanları bir-birindən uzaqlaşdırmalı deyil. Əksinə, ortaq insani dəyərlər onları birləşdirə bilər.

Bəlkə də Azərbaycanın dünyaya verə biləcəyi ən dəyərli dərs məhz budur: sülh fərqliliklərin yox edilməsi ilə deyil, həmin fərqliliklərə hörmət göstərilməsi ilə qurulur. Nifrətin qarşısında hörmət, ayrı-seçkiliyin qarşısında bərabərlik, düşmənçiliyin qarşısında dostluq dayanmalıdır. Çünki müxtəliflik insanlığı parçalamaq üçün deyil, onu zənginləşdirmək üçün mövcuddur.

Eric Gozlan Géopolitique et action nəşrinin təsisçisi, Ukraine International Coordination Alliance təşkilatınınprezidenti və I-Transform təşkilatının həmsədridir.

Murad Salmanov Azerbaijan–Israel Youth Friendship Society təşkilatının direktorudur.